Gdy szpital staje się celem

Atak na dziecięcy szpital w Kijowie nie był odosobnionym wyjątkiem — był jednym z ponad trzech tysięcy. Dlaczego placówka lecznicza jest dziś elementem obrony cywilnej i bezpieczeństwa narodowego, a nie wyłącznie miejscem leczenia.

Autor: Michał P. Dybowski — założyciel i współzarządzający Fundacją Healthcare Poland; Dyrektor Departamentu Zrównoważonego Rozwoju i Bezpieczeństwa Polskiej Federacji Szpitali (CSO PFSz); koordynator Koalicji na rzecz Cyberbezpieczeństwa w Ochronie Zdrowia (CyberC4HE). · stan na 16 czerwca 2026 r.

8 lipca 2024 roku, w poniedziałkowy poranek, rosyjski pocisk manewrujący Ch‑101 uderzył w „Ochmatdyt” — największy szpital dziecięcy Ukrainy, w samym sercu Kijowa. Trafił w oddział toksykologii, gdzie w tym czasie dzieci poddawane były hemodializie. W budynkach przebywało wówczas 627 małych pacjentów^1,2. Zginęło dwoje pracowników medycznych, a kolejne osoby odniosły rany; salwa rakiet, która tego samego ranka spadła na kilka ukraińskich miast, zabiła łącznie kilkadziesiąt osób¹. Niezależni analitycy z Bellingcat zidentyfikowali szczątki jako rosyjski Ch‑101, a biuro praw człowieka ONZ uznało „wysokie prawdopodobieństwo”, że szpital został trafiony bezpośrednio, a nie odłamkiem zestrzelonej rakiety^3,4.

Obraz, który obiegł świat, powinien być lekturą obowiązkową dla każdego, kto zarządza szpitalem: rodzice i personel wynoszą dzieci z oddziału onkologii na ulicę, a wenflony i kroplówki podtrzymują na ławkach, pod gołym niebem. Zniszczeniu uległy oddziały toksykologii i traumatologii, uszkodzone zostały intensywna terapia, onkologia i chirurgia^1,5. To nie była awaria. To było uderzenie w miejsce, które cała cywilizacja zgodziła się chronić.

Polski czytelnik mógłby pomyśleć: to Ukraina, to wojna, to nie u nas. To złudzenie pociesza, ale nie chroni. W nocy z 9 na 10 września 2025 roku kilkanaście rosyjskich dronów naruszyło polską przestrzeń powietrzną; według informacji przedstawionej w Sejmie odnotowano 19 naruszeń, a szczątki znaleziono w przypadku 16 z nich. Polskie lotnictwo, wraz z sojusznikami, po raz pierwszy zestrzeliło rosyjskie obiekty nad terytorium NATO, a Polska uruchomiła konsultacje w trybie artykułu 4 Traktatu Północnoatlantyckiego⁷. Krawędź wojny dotknęła polskiego nieba. Pytanie nie brzmi już „czy zagrożenie nas dotyczy”, lecz „czy nasze szpitale są na nie przygotowane”.

Dlaczego szpital to już nie tylko szpital

Przez dekady myśleliśmy o szpitalu jak o zakładzie usług medycznych: są łóżka, jest sprzęt, jest personel, leczy się chorych. W logice bezpieczeństwa narodowego ta definicja jest dziś niewystarczająca. Szpital to węzeł infrastruktury krytycznej — punkt, w którym zbiega się życie i śmierć całego powiatu, miejsce, które w sytuacji kryzysu musi działać akurat wtedy, gdy wszystko inne przestaje.

W czasie pokoju ta podwójna natura jest niewidoczna. Ujawnia się dopiero, gdy nadchodzi godzina próby: powódź odcina drogę dojazdową, cyberatak unieruchamia system informatyczny, blackout gasi prąd w całym mieście, a w scenariuszu najcięższym — uderzenie kinetyczne niszczy mury.

Ta zmiana perspektywy ma konkretną konsekwencję. Jeśli szpital jest elementem obrony cywilnej, to jego odporność przestaje być wewnętrzną sprawą dyrekcji, a staje się kwestią bezpieczeństwa państwa. Tak jak nie pytamy, czy elektrownia „chce” być chroniona, tak nie można pozostawić gotowości szpitala wyłącznie jego własnym, napiętym budżetom. Placówka lecznicza nie jest tłem systemu bezpieczeństwa — jest jego pierwszą linią.

I wreszcie — to perspektywa, której nie wolno pominąć — szpital jest obiektem chronionym przez prawo międzynarodowe. Konwencje genewskie nakazują szanować i chronić rannych, chorych, personel medyczny oraz placówki i transport sanitarny; ataki na nie stanowią naruszenie międzynarodowego prawa humanitarnego⁶. Ochmatdyt pokazał, że ta ochrona bywa łamana. Tym pilniejsze jest, by państwo, które chce bronić swoich obywateli, traktowało własne szpitale jak to, czym naprawdę są: jak tarczę, której nie wolno opuścić.

Pomiar: co liczby mówią o naszej gotowości

Żadnej poważnej decyzji nie da się podjąć bez rzetelnego pomiaru. A pomiar polskiej obrony cywilnej, którego dostarczyła Najwyższa Izba Kontroli, jest bezlitosny. W raporcie z 13 marca 2024 roku, pod znamiennym tytułem „W schronie się nie schronisz”, NIK stwierdziła wprost: dwa lata po wybuchu wojny w Ukrainie obrona cywilna w Polsce faktycznie nie istnieje, a na miejsce w schronach i ukryciach może liczyć niespełna 4% mieszkańców⁸.

Skąd ta zapaść? NIK wskazała przyczynę ustrojową: ustawa o obronie Ojczyzny z marca 2022 roku, uchylając wcześniejsze przepisy bez wprowadzenia regulacji przejściowych, de facto zlikwidowała w Polsce obronę cywilną funkcjonującą — choćby na papierze — od niemal 60 lat. Od kwietnia 2022 roku nie było wiadomo, kto za nią odpowiada; zadania z zakresu budownictwa ochronnego realizowała mniej niż połowa (45%) skontrolowanych organów⁸. Dla skali porównania — Szwajcaria dysponuje liczbą miejsc w schronach przewyższającą liczbę mieszkańców; należymy do krajów o jednym z najniższych w Europie poziomów zabezpieczenia zbiorowego⁸. To nie jest zarzut wobec konkretnego samorządu. To diagnoza systemu, który przez lata traktował ochronę ludności jako dział archiwalny, nie operacyjny.

Gdzie w tym obrazie jest szpital? W miejscu szczególnie niewygodnym.

Decyzja: nowa ustawa nadaje szpitalowi nową rolę

Pomiar bez decyzji jest tylko diagnozą. Decyzja zapadła — i jest to decyzja ustrojowa. 1 stycznia 2025 roku weszła w życie ustawa z dnia 5 grudnia 2024 r. o ochronie ludności i obronie cywilnej (Dz.U. 2024 poz. 1907), pierwsza od dekad kompleksowa regulacja tej materii¹¹. Ustawa buduje system ochrony ludności, który w razie wojny lub stanu wojennego przekształca się w obronę cywilną; przewiduje Państwowy Fundusz Ochrony Ludności i zobowiązuje państwo do przeznaczania na ten cel rocznie nie mniej niż 0,3% PKB¹¹. Po latach prawnej próżni ochrona ludności znów ma gospodarza, definicje i pieniądze.

Dla szpitali kluczowy jest jednak inny szczegół. Ustawa wprost wymienia podmioty lecznicze — te, w ramach których działają jednostki systemu Państwowego Ratownictwa Medycznego, oraz prowadzące szpitale w rozumieniu ustawy o działalności leczniczej — jako podmioty ochrony ludności¹¹. To nie jest figura retoryczna. To znaczy, że placówka lecznicza ma utrzymywać zasoby niezbędne do wykonywania nałożonych na nią zadań ochrony ludności i obrony cywilnej. Odporność szpitala przestaje być dobrą wolą dyrektora; staje się ustawowym obowiązkiem i częścią narodowego systemu bezpieczeństwa.

Co świat oferuje Polsce: gotowe wzorce, nie eksperymenty

Polska nie musi wymyślać odporności od zera. Europa przeszła w ostatnich dwóch latach głęboką zmianę myślenia o gotowości — i pozostawiła gotowe ramy do zaadaptowania.

Punktem zwrotnym był raport byłego prezydenta Finlandii Sauliego Niinistö „Safer Together. Strengthening Europe’s Civilian and Military Preparedness and Readiness”, przedstawiony Komisji Europejskiej 30 października 2024 roku¹³. Jego przesłanie jest fińskie w duchu i całościowe w treści: bezpieczeństwo to zadanie całego społeczeństwa — administracji, biznesu, służb i obywateli — a nie wyłącznie wojska. Raport wzywa do zacierania sztywnej granicy między tym, co cywilne, a tym, co wojskowe, i do budowania zdolności, które działają w obu trybach. Ochrona zdrowia, zaopatrzenie medyczne i ciągłość opieki są w tej wizji jednym z filarów odporności.

Rekomendacje Niinistö szybko przełożyły się na politykę. 26 marca 2025 roku Komisja Europejska ogłosiła Strategię Unii Gotowości (EU Preparedness Union Strategy), rekomendującą m.in., by obywatel potrafił funkcjonować samodzielnie przez co najmniej 72 godziny, wskazującą 30 konkretnych działań i zapowiadającą utworzenie unijnego centrum kryzysowego (EU Crisis Hub)¹⁴. Kilka miesięcy później, 9 lipca 2025 roku, dołączyły do niej Strategia Medycznych Środków Przeciwdziałania oraz unijna Strategia Gromadzenia Zapasów, porządkujące tworzenie rezerw szczepionek, leków, środków diagnostycznych i ochrony osobistej oraz łączące zapasy krajowe z rezerwą wspólnotową¹⁵.

Tarcza dla obywatela: dlaczego to sprawa pacjenta, nie tylko strategii

Cała ta architektura prawna i instytucjonalna sprowadza się do jednego, bardzo prostego pytania zadawanego przez mieszkańca powiatu: „Czy mój szpital będzie działał, gdy wydarzy się coś naprawdę złego?”. To pytanie nie dotyczy strategii ani statystyk. Dotyczy światła nad łóżkiem, sprężarki przy respiratorze, chłodni z insuliną i tego, czy karetka dojedzie, gdy zadrży ziemia.

Tu domyka się logika 72 godzin. Państwo prosi obywatela, by spakował plecak na trzy doby i potrafił przez ten czas zadbać o siebie¹⁴. Ale od szpitala obywatel ma prawo oczekiwać czegoś więcej niż od siebie — bo to do szpitala trafi wtedy, gdy własne siły go zawiodą. Szpital musi być tym miejscem, które wciąż świeci, gdy gaśnie miasto, i które wciąż przyjmuje, gdy reszta systemu się chwieje.

Dlatego odporność szpitala nie jest tematem technicznym dla działu administracyjno‑gospodarczego. Jest najbardziej dosłowną z warstw tarczy zdrowia — i moralnym zobowiązaniem państwa, niezależnie od tego, skąd nadchodzi zagrożenie: z nieba, z sieci energetycznej, z rzeki czy z serwerowni. Pacjent nie pyta, czy zawiniła pogoda, agresor czy awaria. Pyta, czy szpital go obroni.

Just Culture: dlaczego karanie za przyznanie się do braków uczy ciszy

Jest w tej opowieści wątek, który łatwo przeoczyć, a który decyduje o wszystkim: kultura. Kontrola NIK obnażyła nie tylko braki sprzętu i budowli, lecz także lata milczenia — niepełne ewidencje, nierzetelne raporty, ustne polecenia zamiast pisemnych, dane, które „tworzyły fałszywe poczucie bezpieczeństwa”⁸. To nie jest problem jednego urzędnika. To jest problem kultury, w której przyznanie się do nieprzygotowania bywało groźniejsze dla kariery niż samo nieprzygotowanie.

Jeśli ten, kto zgłosi, że schron jest zalany, że agregat nie wystartował albo że plan ewakuacji istnieje tylko na papierze, spotyka się z reprymendą zamiast podziękowania — system uczy się milczeć. A milczenie zawsze ujawnia się w godzinie zero.

Dlatego odporność potrzebuje sprawiedliwej kultury — Just Culture — w której zgłoszenie usterki, luki czy nieudanej próby służy uczeniu się, a nie szukaniu winnych. Sprawiedliwa kultura nie znosi odpowiedzialności; przeciwnie, czyni ją możliwą, oddzielając uczciwą pomyłkę i sygnał ostrzegawczy od świadomego zaniedbania. Szpital, który nagradza technika za to, że zawczasu zgłosił niesprawny zawór filtrowentylacyjny, jest bezpieczniejszy od szpitala, w którym wszyscy meldują, że „wszystko działa”. Odpowiedzialność na górze i bezpieczeństwo zgłaszania na dole to dwie strony tej samej monety — i fundament, bez którego żadna ustawa nie zadziała.

Wdrożenie i rozliczenie: cztery kroki przez przepaść wdrożeniową

Między literą ustawy a realnym bezpieczeństwem rozciąga się przepaść wdrożeniowa. Ustawa mówi, że szpital jest podmiotem ochrony ludności; nie mówi, jak konkretny dyrektor ma to wykonać w budynku z lat siedemdziesiątych, z napiętym budżetem i bez instrukcji.

Rolą takich organizacji jak Healthcare Poland i Polska Federacja Szpitali nie jest zastępowanie państwa, lecz skrócenie tej drogi: dostarczenie szpitalom wspólnego języka, wzorców audytu, łączenie wątków bezpieczeństwa fizycznego (safety) i cyberbezpieczeństwa (security) w jeden plan oraz przenoszenie sprawdzonych rozwiązań z poziomu europejskiego na grunt konkretnej placówki. To jest praca u podstaw: zamienić ustawowy obowiązek w przećwiczoną zdolność.

Korzyść, której nie widać na pierwszy rzut oka

Łatwo potraktować przygotowanie szpitala do roli elementu obrony cywilnej jako koszt — kolejny obowiązek nałożony na i tak przeciążony system. To krótkowzroczne.

Atak na szpital „Ochmatdyt” nie był wypadkiem przy pracy historii. Był przypomnieniem reguły, o której w czasie pokoju wygodnie zapominamy: kto chce chronić ludzi, musi najpierw obronić miejsca, w których ludzi się ratuje. Polska zrobiła pierwszy, ustrojowy krok — przywróciła obronie cywilnej prawo, gospodarza i pieniądze, a szpitalom nadała rangę podmiotów ochrony ludności¹¹. Teraz zaczyna się część trudniejsza: zamienić ten przepis w przećwiczoną, rozliczalną zdolność każdego szpitala z osobna.

Pytanie na najbliższy zarząd nie brzmi więc „czy stać nas na to, by przygotować szpital na najgorsze”. Brzmi: czy stać nas na to, by tego nie zrobić — i spojrzeć potem mieszkańcom w oczy, gdy zapytają, dlaczego ich szpital zgasł razem z miastem.

Materiał ekspercki dla Portalu OLiOC (Oficyna MM) · odrębne poszerzone opracowanie na podstawie raportu HCPL/PFSz · publikacja pro bono z pełną atrybucją · HCPL × PFSz · HCPL‑2026‑SEC‑001 · Art. 01