Sztafeta bez bieżni. Profilaktyka jako architektura systemu, nie kampania

Wrzesień należał do kampanii „Profilaktyka – podaj dalej”, październik otworzyła kampania „Ustal Prioryte(TY)”. Obie mają rację co do celu i obie dotykają tylko pierwszego odcinka drogi. Sztafeta wymaga bieżni: zaproszenia, które dociera do człowieka, ścieżki, która nie gubi wyniku, i wskaźnika, który mierzy domknięcie, a nie zgłoszenie. Ten tekst jest próbą narysowania tej bieżni — zakres po zakresie.

Michał P. Dybowski — współzałożyciel i zarządzający Fundacją Healthcare Poland; CSO i Dyrektor Departamentu Zielonych Szpitali i Bezpieczeństwa Polskiej Federacji Szpitali; Prezes Global Healthcare Systems Hub; Lider Sekcji Piaskownic Regulacyjnych i Wsparcia Innowacji GRAI przy Ministerstwie Cyfryzacji; architekt systemowy i twórca polityk zdrowotnych. · stan na 11 października 2026

Piszę ten tekst jako ktoś, kto od lat zajmuje się systemem ochrony zdrowia nie od strony pojedynczego świadczenia, lecz od strony konstrukcji: przepływów, punktów styku, danych i odpowiedzialności. Z tej perspektywy kampania społeczna jest zawsze sygnałem dwojakim. Mówi, że państwo uznało problem za ważny — i to jest dobra wiadomość. Ale mówi też, że państwo próbuje rozwiązać go od strony popytu, czyli przekonując obywatela, podczas gdy w profilaktyce znacząca część strat powstaje po stronie podaży: w zaproszeniu, które nie wyszło, w wyniku, który nie wrócił, w skierowaniu, którego nikt nie zrealizował, i we wskaźniku, który tego nie zobaczył.

W serii „Nośność systemu ochrony zdrowia” opisuję system tak, jak inżynier opisuje konstrukcję: przez obciążenia, które musi przenieść, i rezerwy, którymi dysponuje. Pisałem o onkologii jako próbie wysiłkowej państwa i o rezerwie ukrytej w danych. Profilaktyka jest rezerwą największą i najtańszą — bo każde obciążenie, któremu zapobiegniemy, jest obciążeniem, którego system nie będzie musiał przenosić za pięć, dziesięć i dwadzieścia lat. Właśnie dlatego zasługuje na to, by traktować ją jako architekturę, a nie jako sezon kampanijny.

Wrzesień, który podał dalej

Rok 2026 jest — z mocy uchwały Sejmu z 26 września 2025 r. — Rokiem Profilaktyki Zdrowotnej. Uchwała przesuwa akcent z leczenia na zapobieganie i wskazuje szczególnie na wyrównywanie szans zdrowotnych mieszkańców mniejszych miejscowości i obszarów słabo skomunikowanych.⁵ W tej ramie Ministerstwo Zdrowia ogłosiło wrzesień miesiącem profilaktyki i 2 września uruchomiło ogólnopolską kampanię informacyjno-edukacyjną „Profilaktyka – podaj dalej”, zbudowaną na idei sztafety zdrowia: zrób badania i zaproś do nich bliskich.¹³

Kampania miała rozmach: telewizję, billboardy, nośniki cyfrowe i stacje warszawskiego metra, ponad 500 wydarzeń i akcji zdrowotnych w całym kraju, bezpośrednie działania w ośmiu miastach, wspólne podświetlenie budynków 17 września i cykl „10 dla zdrowia”.²³ Przeprowadziła obywatela przez cztery główne drzwi: program „Moje Zdrowie” (ankieta i bilans zdrowia dla osób dorosłych), mammografię dla kobiet w wieku 45–74 lat co dwa lata, test HPV HR dla kobiet w wieku 25–64 lat co pięć lat oraz kolonoskopię przesiewową dla osób w wieku 50–65 lat (40–49 lat przy obciążeniu rodzinnym) — z rejestracją przez Internetowe Konto Pacjenta i aplikację mojeIKP.²

7 października minister zdrowia Jolanta Sobierańska-Grenda zainaugurowała kolejną kampanię — „Ustal Prioryte(TY)” — rozpisaną na październik poświęcony zdrowiu kobiet i profilaktyce nowotworów piersi i szyjki macicy oraz listopad poświęcony zdrowiu mężczyzn.⁴ Dwa dni później resort informował o rozmowie z nową dyrektor Biura Krajowego WHO w Polsce, w której profilaktyka znalazła się obok zdrowia psychicznego i bezpieczeństwa pacjentów wśród obszarów współpracy.¹¹ W tle trwają prace nad założeniami Narodowego Programu Zdrowia na lata 2027–2036, którego głównym celem ma być wydłużenie życia w zdrowiu i zmniejszenie nierówności zdrowotnych.⁸

Kierunek jest więc spójny, a determinacja resortu — widoczna. Sam przyjąłem pałeczkę tej sztafety i podaję ją dalej — razem z pytaniem, które jako projektant systemu muszę zadać: jak zbudować dla niej bieżnię? Hasło „podaj dalej” zakłada, że to obywatel będzie nośnikiem przekazu. To dobra intuicja, ale niewystarczająca konstrukcja. Obywatel nie jest siecią dystrybucyjną państwa. Siecią dystrybucyjną państwa w profilaktyce jest — albo powinna być — podstawowa opieka zdrowotna, Internetowe Konto Pacjenta, pracodawca, szkoła i szpital.

Liczby, które każą zapytać o bieżnię

Resort uzasadnia obie kampanie wskaźnikami, które warto zobaczyć razem, bo dopiero zestawione mówią coś o systemie, a nie o pojedynczym programie.

Pierwsze trzy liczby pochodzą z komunikatów kampanijnych resortu.³⁴ Czwarta — z odpowiedzi Ministerstwa Zdrowia na interpelację poselską z 4 maja 2026 r., w której resort podsumował pilotaż „Profilaktyka 40 PLUS”: 5 758 978 wypełnionych ankiet, 9 605 553 wystawione skierowania, 6 564 580 skierowań zrealizowanych i 26 proc. uprawnionych, którzy wykonali pakiet badań.⁶ Dla porównania: zalecenie Rady Unii Europejskiej z 9 grudnia 2022 r. postawiło cel, by do 2025 r. badania przesiewowe raka piersi, szyjki macicy i jelita grubego były oferowane 90 proc. uprawnionej populacji.¹⁰ Zwracam uwagę na słowo „oferowane”: europejski cel jest sformułowany po stronie systemu, nie po stronie obywatela.

Wszystkie cztery liczby mówią to samo: po kilkudziesięciu latach programów przesiewowych, przy realnie dostępnej podaży — w samym sierpniu w systemie było ponad 384 tys. wolnych terminów mammografii i ponad 445 tys. terminów testu HPV HR⁴ — korzysta z nich mniejszość uprawnionych. Gdy terminy czekają na pacjenta, a nie pacjent na termin, problem nie leży w pojemności, lecz w przepływie. A przepływ jest kategorią projektową.

Lejek profilaktyczny: gdzie gubimy obywatela

Każdy program profilaktyczny można opisać jako lejek. Obywatel musi kolejno: dowiedzieć się, że badanie istnieje; zostać zaproszonym lub zaprosić się sam; zgłosić się; wykonać badanie; otrzymać i zrozumieć wynik; podjąć działanie — diagnostykę pogłębioną, leczenie albo zmianę stylu życia; i wrócić w kolejnym cyklu. Kampania pracuje na pierwszym odcinku tego lejka. Tymczasem dane, którymi dysponujemy, pokazują ubytki na każdym kolejnym.

Odcinek zaproszenia. Program „Moje Zdrowie” wymaga złożonej deklaracji wyboru lekarza lub pielęgniarki POZ — bez niej ankieta nie zostanie obsłużona.² Z punktu widzenia porządku świadczeń to rozwiązanie zrozumiałe. Z punktu widzenia architektury oznacza, że najsłabiej związani z systemem — ci, którzy nie mają „swojej” przychodni — trafiają na próg dokładnie w miejscu, w którym powinni zostać przyjęci najszerzej. Zaproszenie nie powinno być nagrodą za wcześniejszą obecność w systemie, lecz jej początkiem.

Odcinek zgłoszenia. Wynik programu „Moje Zdrowie” w pierwszych miesiącach — 2 670 622 osoby, które wypełniły ankietę, i 2 492 598 osób umówionych na wizytę w POZ w okresie od maja 2025 r. do lutego 2026 r.⁶ — pokazuje, że cyfrowe drzwi działają: już przy starcie programu ponad 95 proc. ankiet wypełniano cyfrowo.⁹ To realne osiągnięcie, które warto nazwać wprost. Ale te same dane nie mówią jeszcze, ilu z tych pacjentów wykonało badania, odbyło wizytę podsumowującą i wdrożyło indywidualny plan zdrowotny. Bez tych trzech liczb nie wiemy, czy program jest profilaktyką, czy rejestracją.

Odcinek wyniku i działania. Najostrzejszą diagnozę tego odcinka sformułowała Najwyższa Izba Kontroli w kontroli profilaktyki dzieci i młodzieży w POZ. Z bezpłatnych badań profilaktycznych skorzystało od 16,9 do 42,3 proc. uprawnionych; w części skontrolowanych przychodni nie odnotowano żadnego testu przesiewowego pielęgniarki; dane sprawozdawcze w większości placówek były niezgodne ze stanem faktycznym; oddziały NFZ, otrzymując raporty o niskiej realizacji, w większości nie podejmowały działań wyjaśniających; a Minister Zdrowia — jak ustaliła Izba — nie znał rzeczywistej liczby dzieci objętych profilaktyką. Jednocześnie w rozporządzeniu o wskaźnikach jakości nie było wskaźnika dotyczącego profilaktyki dzieci i młodzieży.⁷ To nie jest opis złej woli. To opis systemu, który płaci za gotowość do świadczenia, a nie za domknięcie ścieżki — i który dlatego nie widzi, gdzie ścieżka się urywa.

Kampania może przekonać człowieka, żeby wystartował. Tylko system może sprawić, żeby dobiegł.

Michał P. Dybowski, „Sztafeta bez bieżni”

Pięć zakresów profilaktyki — mapa architekta

W debacie publicznej „profilaktyka” oznacza najczęściej badania przesiewowe. W projektowaniu systemu to zbyt wąsko. Klasyczna medycyna zapobiegawcza rozróżnia profilaktykę pierwotną, wtórną i trzeciorzędową; do tego dochodzi poziom polityk publicznych, który kształtuje warunki zdrowia, zanim ktokolwiek wejdzie do gabinetu, oraz profilaktyka czwartorzędowa — ochrona pacjenta przed nadmiarem medycyny. Każdy z tych zakresów ma innego właściciela, inny punkt styku z obywatelem, inne dane i inny miernik. Kłopot polskiego systemu nie polega na tym, że któregoś z nich brakuje, lecz na tym, że nie są połączone wspólną architekturą odpowiedzialności.

Zakres zerowy jest najtańszy i najbardziej zaniedbany, bo jego efekty nie mieszczą się w kadencji. Założenia Narodowego Programu Zdrowia na lata 2027–2036 — z obszarami „zdrowe wybory”, „zdrowe środowiska” i „zdrowie psychiczne” — wracają do niego słusznie, a liczby przytaczane w tych założeniach pokazują stawkę: oczekiwana długość życia w Polsce 78,7 roku wobec 81,7 roku średnio w UE i 290 zgonów możliwych do uniknięcia na 100 tys. mieszkańców wobec 180–190 w Unii (dane za 2021 r.).⁸ Trzy lata różnicy w długości życia to nie jest problem kampanii. To problem konstrukcji.

Zakres drugi jest najbardziej widoczny i dlatego najłatwiej pomylić go z całością. Zakres trzeci — zapobieganie powikłaniom u osób już chorych — jest tym, w którym profilaktyka przekłada się najszybciej na odciążenie szpitali. A zakres czwarty jest warunkiem zaufania: obywatel, którego zachęcamy do badań, musi mieć pewność, że badania będą zlecane według wskazań, a nie według logiki „więcej znaczy lepiej”. W chwili gdy Unia Europejska zachęca państwa członkowskie do rozważenia badań przesiewowych raka płuca, prostaty i żołądka¹⁰, ta ostrożność staje się wymogiem projektowym, a nie akademicką klauzulą.

Sześć decyzji projektowych

Gdybym miał zaproponować pakiet, który przekształca kampanię w architekturę, ograniczyłbym go do sześciu decyzji. Żadna z nich nie wymaga nowej instytucji. Każda wymaga przypisania odpowiedzialności tam, gdzie dziś jej nie ma.

Te decyzje mają wspólny mianownik: przesuwają ciężar z perswazji na projekt. Perswazja jest potrzebna — ale perswazja bez projektu przypomina zaproszenie na bieg, w którym nie wytyczono trasy. Obywatel, który posłucha kampanii i nie dostanie terminu, wyniku albo dalszego kroku, nie wróci w kolejnym cyklu. Nieudane doświadczenie profilaktyczne jest kampanią odwrotną — i ma większy zasięg niż jakikolwiek billboard.

Pomiar, wyjaśnienie, decyzja, wdrożenie, rozliczenie

W programie Tarczy Zdrowotnej Państwa, który rozwijam na tych łamach, trzynastym wskaźnikiem — nadrzędnym wobec pozostałych — jest „Domknięcie pętli”: zdolność systemu do uczenia się w taktach pomiaru, wyjaśnienia, decyzji, wdrożenia i rozliczenia. Profilaktyka jest obszarem, w którym ten cykl da się uruchomić najszybciej, bo większość danych już istnieje w IKP, w systemach programów i w danych rozliczeniowych płatnika.

Takt wyjaśnienia jest w tym cyklu najważniejszy i najczęściej pomijany. Gdy NIK stwierdza, że oddziały płatnika nie reagowały na raporty o niskiej realizacji świadczeń⁷, odruch systemowy podpowiada sankcję. Kultura sprawiedliwa — Just Culture — podpowiada co innego: zapytać, dlaczego reakcja nie była nikomu przypisana, dlaczego dane nie były wiarygodne i dlaczego nikt nie miał narzędzia, by zobaczyć urywającą się ścieżkę. Sankcja poprawia raport. Wyjaśnienie poprawia system.

Szpital jako węzeł profilaktyki

Z perspektywy Polskiej Federacji Szpitali i Fundacji Healthcare Poland chcę dopowiedzieć rzecz, która w debacie o profilaktyce pojawia się rzadko: szpital nie jest wyłącznie miejscem, do którego profilaktyka ma nie dopuścić. Jest także jednym z największych punktów kontaktu z populacją, która z profilaktyki nie korzysta. Pacjent hospitalizowany z powodu złamania, zapalenia płuc czy zabiegu planowego to często ktoś, kto od lat nie był w POZ. Jeżeli w trakcie hospitalizacji system „widzi” jego zaległe badania przesiewowe i potrafi przekazać tę informację — do pacjenta przy wypisie i do POZ w dokumentacji — szpital staje się węzłem sztafety, a nie jej metą.

To samo dotyczy zakresu trzeciego. Szpitale powiatowe, które codziennie przyjmują pacjentów z zaostrzeniami chorób przewlekłych, mają najlepszą wiedzę o tym, gdzie zawiodła opieka koordynowana. Ta wiedza rzadko wraca do systemu jako dane. Wbudowanie jej w pętlę — przez wspólne mierniki hospitalizacji możliwych do uniknięcia na poziomie powiatu — zamieniłoby szpital z odbiorcy skutków we współprojektanta przyczyn. W modelu Living Lab, który praktykujemy w Fundacji, takie rozwiązania można przetestować w kilku szpitalach z punktem odniesienia, zanim trafią do rozporządzeń.

Tarcza dla obywateli

Na końcu tej rozmowy, jak zawsze w tej serii, stoi obywatel. Co dla niego zmienia przejście od kampanii do architektury?

Po pierwsze, ciężar inicjatywy. Dziś to obywatel musi pamiętać, że skończył 45 lat, że minęły dwa lata od mammografii albo pięć od testu HPV HR, i sam znaleźć termin. W architekturze, którą proponuję, pamięta system — a obywatel decyduje. To nie jest paternalizm. To odwrócenie obciążenia poznawczego w stronę instytucji, która ma dane.

Po drugie, pewność dalszego kroku. Największą barierą profilaktyki nie jest lęk przed badaniem, lecz lęk przed wynikiem, z którym zostanie się samemu. Ścieżka, w której nieprawidłowy wynik automatycznie uruchamia termin diagnostyki pogłębionej, usuwa ten lęk skuteczniej niż jakikolwiek spot.

Po trzecie, sprawiedliwość. Mieszkanka małej gminy bez stałego połączenia do miasta powiatowego i pracownik zmianowy bez wolnego przedpołudnia mają ten sam tytuł do profilaktyki co mieszkaniec metropolii. Uchwała Sejmu nazwała ten problem wprost.⁵ Architektura powinna go rozwiązać wprost — planując dostęp tam, gdzie zgłaszalność jest najniższa.

I po czwarte — zaufanie. „Profilaktyka – podaj dalej” jest hasłem dobrym, bo opiera się na relacji: przekazuję dalej to, co sprawdziłem. Obywatel poda dalej doświadczenie profilaktyki tylko wtedy, gdy to doświadczenie było dobre: zaproszenie przyszło, termin był bliski, wynik wrócił zrozumiały, a dalszy krok był pewny. Kampania może zbudować pierwsze zaufanie. Utrzymać je może tylko system. Rok Profilaktyki Zdrowotnej dobiegnie końca za niespełna trzy miesiące. Najlepszym jego podsumowaniem nie będzie liczba wydarzeń ani wyświetleń, lecz decyzja, że od 2027 roku mierzymy profilaktykę tym, ile ścieżek domknęliśmy — i że za każdą z nich ktoś odpowiada z imienia i nazwiska.

Sztafeta wymaga bieżni. Obywatel poda dalej tylko to, co system pozwolił mu dokończyć.

Michał P. Dybowski, „Sztafeta bez bieżni”

Przypisy i źródła